الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ V سەزىنەن كەيىن جاستار اراسىنداعى ءدىني تاربيەنىڭ ماڭىزدىلىعى جونىندە وي-پىكىرىمدى ەلىنە ەتەنە جاقىن «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى جەتكىزۋدى ءجون كوردىم. بۇعان سەزدە ءبىر سەكتسيا وتىرىسىنىڭ تۇتاستاي جاستار ماسەلەسىنە ارنالعانى دا سەبەپ بولدى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وزدەرىنىڭ قۇندىلىقتارى ارقىلى ۇلتتار مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا, وركەنيەتتەردىڭ وركەندەۋىنە جول اشاتىن ۇلكەن كۇش ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. قازىرگى كەزدە قازاقستاندىق تاتۋلىق, ىنتىماق, سىيلاستىق جانە بىرلىك الەمدىك وركەنيەتتەرگە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ وتىرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. قوعامدىق ۇيلەسىمدىلىك پەن رۋحاني بايلىق – بارلىق دىندەردىڭ نەگىزگى دىڭگەگى ەكەنىن جاستارىمىزدىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز ەكەنىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاقستان ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا تامىر جىبەرە وتىرىپ, بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىن استانادا باس قوستىرىپ, وسىناۋ القالى جيىندا بەيبىتشىلىككە, الەمدىك تاتۋلىققا ءۇن قوسۋى عالامدىق دەڭگەيدەگى تەكەتىرەستەر مەن سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ ىزدەۋدەن تۋىنداپ وتىرعانىن جاستارىمىزعا جەتكىزە بىلسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
جاستار اراسىنداعى ءدىني تاربيەنىڭ نەگىزگى كوكەيتەستى سۇراقتارىنا جاۋاپ قاراستىرعاندا تومەندەگى ماسەلەلەرگە اسا نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ سانايمىز.
ءدىني بىرلەستىكتەر جونىندەگى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى بىرنەشە باسقوسۋلاردا, كونفەرەنتسيالاردا, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى فورۋمداردا تالقىلانعاندىعىنان ستۋدەنتتەردىڭ ءبارى حاباردار دەسەك, تاعى دا شىندىققا جاناسپايتىندىعى انىق. سوندىقتان, بۇل زاڭنىڭ دەر كەزىندە قابىلدانعانىن, كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلە ەكەندىگىن, ونداعى نەگىزگى تۇجىرىم – قازاقستان يسلامى حانافيتتىك سيپاتتاعى يسلام ەكەندىگىن جۇرتشىلىققا عىلىمي ستيلمەن ەمەس, جالپى حالىقتىڭ جۇرەگىنە جىلى تيەتىن قاراپايىم عانا سوزدەرمەن جەتكىزسەك, بۇدان ۇتارىمىز انىق.
سوندىقتان, ستۋدەنت جاستارعا زاڭدى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن ناقتىلى تۇسىندىرگەنىمىز ابزال. بۇل جەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اتقاراتىن رولىنە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بالكىم, رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك باسىلىم بەتتەرىنەن جاستار اراسىنداعى ءدىني تاربيەنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ارنايى بەت ارناپ, ول جەردە جاستاردىڭ ءوز ىشتەرىنەن پىكىرتالاس ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ ۇسىنىمدارىن جاريالاپ, ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى كۋراتورلىق ساعاتتا تالقىلاسا, كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا بارا الماي جۇرگەن جاستارىمىزعا ناقتى كومەك بولار ەدى دەپ ويلايمىز. بۇل جەردە تەلەديدارلاردا ۇيىمداستىرىلاتىن توك-شوۋلاردىڭ تاقىرىپتىق جوسپارىنا جاستار اراسىنداعى ءدىني تاربيەنى جۇيەلى تۇردە ەنگىزىپ وتىرساق, كۇردەلى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىنىڭ شەشىلۋىنە وزىندىك سەپتىگىن تيگىزەرى ايقىن.
ستۋدەنتتەر گازەت-جۋرنالداردان كورى, عالامتور, الەۋمەتتىك بايلانىستار, بلوگتاردا بەلسەندى قولداناتىنىن ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا, ءدىني كانالداردا, مۇسىلماندىق تۋرالى سايتتاردا تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ءداستۇرلى ەمەس جانە راديكالدى دىندەر بەلسەندىلەرىنىڭ كەيبىر قيسىنعا كەلمەيتىن سۇراقتار بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان ورىندى جاۋاپتاردىڭ نۇسقالارى ۇسىنىلسا, وندا ءبىزدىڭ ستۋدەنت جاستاردىڭ تەرىس پيعىلداعى اعىمدارعا اڭسارى اۋماسى انىق.
جاستاردىڭ ءدىني تاربيەدەگى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرامىز دەسەك, ولاردى قمدب وكىلدەرىنەن قۇرىلعان ۇگىت-ناسيحات توپتارىمەن قويان-قولتىق قىزمەت ەتۋدى قولعا الۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ءدىني مامانداردىڭ اراسىندا قۇراننىڭ سۇرەلەرىن جاي عانا جاتتاپ الىپ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن, فيلوسوفياسىن تەرەڭ تالداپ, تۇسىندىرۋگە كەلگەندە ءوز دەڭگەيىندە بولا بەرمەيتىندىگى دە شىندىق. سوندىقتان, جاستار ۇيىمىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ كەزىندە تەك قۇراندى جاقسى بىلەتىندەردى عانا ەمەس, ءوزىنىڭ تەرەڭ بىلىمدىلىگىمەن, پايىم-پاراساتىمەن وزگەلەردى وزىنە قاراتا الاتىن, شەشەندىك ونەردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن مامانداردى تارتساق, سوندا كىمنىڭ ايتقانى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەنىن ويلى ستۋدەنت ءوزى-اق اجىراتىپ الار ەدى.
وسى باعىتتا ويىمىزدى قورىتىندىلاي كەلىپ, ەلىمىزدىڭ ءدىنتانۋشىلارى, ءداستۇرلى كوشباسشىلارى, سونداي-اق, ءدىني ماماندار تاراپىنان ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى. سوندا عانا ءدىن تۇتۋدىڭ جاناما قىرلارىنان, اتاپ ايتقاندا, بالالارىمىزدىڭ ساقال قويۋ, قىزدارىمىزدىڭ تۇمشالانىپ كيىم كيۋى سياقتى تىرلىكتەرىنە تولىققاندى ماعلۇماتتار الۋىنا مۇمكىندىك تۋار ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ولاي ەتكەنىڭ دۇرىس ەمەس, بۇلاي ەتكەنىڭ دۇرىس ەمەس دەپ سىننىڭ استىنا العاننان گورى, ولاردىڭ ساناسىنا اسەر ەتەتىن ارەكەتتەردى پايدالانساق, ۇتارىمىز مول بولماق.
تاعى ءبىر ماسەلە – وتباسى تاربيەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. تاربيە – تال بەسىكتەن باستالاتىنىن ەسكەرسەك, وتباسى تاربيەسىندە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بولاشاعى جاتىر. سوڭعى كەزدە جاستار اراسىندا جاراسىم تاپپاي اجىراسۋ, جانۇيا قۇندىلىعىن ساقتاماۋ, ءتۇنى بويى تۇنگى كلۋبتاردا قىدىرىستاۋ كادۋىلگى ادەتكە اينالىپ بارادى. قازىرگى كەزدە ءداستۇرلى ەمەس جانە دە راديكالدى دىندەر وكىلدەرى ۇيىپ وتىرعان وتباسىنىڭ ىدىراۋىنا دا كوپ اسەر ەتۋدە. قانشاما وتباسى شايقالىپ, ونىڭ مۇشەلەرى جان-جاققا, نەشە ءتۇرلى اعىمداردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, بالا – اكەنى, قىز – شەشەنى تىڭداۋدان قالدى. وسىنداي قيىن تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسكەن جاستارىمىزعا اۋاداي قاجەت نارسە – بىرەۋ-اق. ول – جاستاردىڭ تاڭداۋ الدىنداعى شىنايى اقپاراتتىڭ قاجەتتىگى. ماسەلەنىڭ ءمانى وسى دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال.
ساپالى ءدىني ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىلارى – قانشاما اداسىپ جۇرگەن جاستارىمىزعا كومەگىن تيگىزەر ەدى. مىنە, وسىنداي ادام تاعدىرىن شەشەتىن ويلى پىكىردى بەرە الاتىن ماماندار بىزدە جەتكىلىكتى مە؟ ءارتۇرلى اعىمداعى ۇيىمداردىڭ نەنى ماقسات تۇتاتىنى, نەمەن اينالىساتىنى, ولاردى ناسيحاتتايتىنداردىڭ تۇپكى ماقساتى نە دەگەن سان-الۋان سۇراقتارعا قازىرگى قىزمەتتە جۇرگەن ءدىن اعارتۋشىلارىمىز دايىن با؟ ارينە, بۇل ماسەلەدە دە ويلاناتىن شارۋالار شاش-ەتەكتەن.
راس, ءدىنتانۋ ءپانى بويىنشا وقۋلىقتار شىعارىلۋدا. بىراق, سول وقۋلىقتار ءدىني تاربيەدە اعارتۋشىلىق قىزمەتىن ءوز دەڭگەيىندە اتقارا الىپ وتىر ما؟ بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە. ياعني, ءداستۇرلى دىندەردىڭ ارتىقشىلىقتارى ايشىقتالعان, تايعا تاڭبا باسقانداي ءاربىر جاسقا اسەر ەتە الاتىن دەڭگەيدەگى وقۋ قۇرالدارىن كوپتەپ شىعارۋدى قولعا الۋ كەرەك. وعان قاراجاتتى ۇنەمدەۋ وتە قيسىنسىز. ۇنەمدەمەيتىن نارسەدەن ۇنەمدەيمىز دەپ جۇرگەندە, ۇندەمەي عانا ءوزىنىڭ قيتۇرقى پيعىلىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلعان اعىم وكىلدەرى ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا قىرۋار قارجى جۇمساپ, نەشە ءتۇرلى ناسيحات-ۋاعىز كىتاپشالارىن قاپتاتىپ جىبەرىپ جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟
سوندىقتان, ءبىز قىزدارىمىزعا يسلام ءدىنىنىڭ اكەلگەن جاڭالىقتارىن ۇنەمى ايتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. وتباسىنداعى ءاربىر اتا-انا قىزدارىنىڭ ەرتەڭگى كۇنى ەلدىڭ اناسىنا اينالاتىنىن, ۇلتتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىندىعىن ەسىنە سالىپ وتىرسا, ءارى انا تاربيەسى ءونىمدى بولسا ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى ارتا ءتۇسەتىنى انىق. ادامداردىڭ ادامگەرشىلىك تۋىن بيىك ۇستاپ, رۋحاني كەمەلدەنۋىمەن جەتەتىن ناتيجەسى – ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جاقىندىعىن, باۋىرمالدىعىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. سوندىقتان دا قاسيەتتى قۇراندا كەمەلدەنۋ مەن ۇيلەسىمدىلىككە جەتۋگە كومەكتەسەتىن رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ءون بويىندا ايتىلادى. مىسالى: «ءوز اتا-انالارىڭدى قۇرمەتتەڭدەر, جەتىمدەردى جەبەپ جۇرىڭىزدەر» (198-ايات) دەپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قادىرلەۋگە, ادامزاتتىڭ بار بالاسىن جاقىن تۇتىپ, وزگەلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىنا قۇلاق اسىپ جاردەمدەسۋگە شاقىراتىندىعىن بايقايمىز. ءبىر قاراعاندا اركىمگە دە تۇسىنىكتىلەۋ كورىنەتىن بۇل ۇعىمنىڭ تۇبىندە تەرەڭ ءپالساپا جاتقانىن بايقاي بەرمەيمىز. ەڭ ءبىرىنشى وتباسىڭا, سودان سوڭ تۋىستارىڭا, قالا بەردى بارشا حالىققا جاقسىلىعىڭدى اياماۋ كەرەكتىگىن دە كۇندەلىكتى ومىردە بايقاي بەرمەيمىز. ارقاشاندا جاقسى ويلار, ىزگى نيەتتەر, كىرپياز قامقورشىلىقتار ءون بويىمىزدان تابىلىپ جاتۋ كەرەكتىگىن ءبىز تومەندەگى قۇران سۇرەسىنەن دە بايقايمىز: «اللا جاقىندارعا ادىلەتتى بولۋى, جاقسى ىستەر جاساۋ مەن جومارت بولۋدى بۇيىرادى. ول ز ۇلىمدىققا, زاڭسىزدىققا جانە كوتەرىلىسكە تىيىم سالادى (16-سۇرە, 90-ايات).
جالپى, جاستار اراسىنداعى ءدىني تاربيە, اسىرەسە قىلىقتى قىزدارىمىزدىڭ, كوركەم قىزدارىمىزدىڭ بويىنداعى قالىپتاسقان قاسيەتتى مىنەز-ق ۇلىق ماسەلەسى ءجاي عانا ايتا سالاتىن ءسوز ەمەس. ونىڭ استارىندا ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ, ەلىن سۇيگەن, جەرىن سۇيگەن ءپاتريوتيزمنىڭ جاتقانىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي, “ەل بولامىن دەسەڭ – بەسىگىڭدى تۇزە” دەگەن قاعيدا ءار قازاق وتباسىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالۋى ءتيىس.
ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىندا جاستاردىڭ ۇلەسى زور ەكەنىن ەسكەرسەك, سول جاستارىمىزدىڭ بويىندا پاتريوتيزمگە, رۋحاني كەلىسىمگە, تاتۋلىق پەن بىرلىككە دەگەن قاسيەتتەرى ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىنە قىزمەت ەتۋدەن تۋىنداعانىن قالار ەدىك.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور.
يان كي فۋن,
«چوگەچون» بۋدداشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى (كورەيا رەسپۋبليكاسى):
– مەن وسىنداي الەمدىك ماڭىزى بار القالى جيىنعا شاقىرتۋ العانىم ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قانشاما ءدىنباسىلارى الەمدىك ماسەلەلەر بويىنشا پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ولاردىڭ ءسوزدەرى ءبىر-بىرىنە دەگەن ءوشپەندىلىكتەن, دىندەر اراسىنداعى كەيبىر كەرەعارلىقتان بيىك, تازا كوڭىلدەن شىقتى.
ساياسي قايراتكەرلەر مۇنداي تازا پىكىرلەردى ەشقاشان ايتپاعان بولار ەدى. ولار وزدەرىنىڭ ساياساتىنىڭ ىقپالىندا كەتىپ, جەكە ەل مۇددەسى تۇرعىسىنان عانا سويلەر ەدى. ال مۇندا سويلەگەن جاندار قۇداي الدىندا ايتاتىن تازا اقيقاتتى ايتتى.
وسىنداي جيىندار كوبىرەك بولعانىن قالايمىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىن باسقا ەلدەردىڭ دە باسشىلارى قولداپ, بۇكىلالەمدىك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى وسىنداي شارالاردى وتكىزىپ تۇرسا جاقسى بولار ەدى.
عاپپار مايماقوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ
«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى»
ارنايى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– V سەزگە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اتىنان ارنايى شاقىرتۋ بويىنشا كەلىپ قاتىستىم. سەزد وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ءماشھۇر قايراتكەرلەر, ءدىن باسىلارى وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ويلارىن ەركىن ايتا ءبىلدى. ولاردىڭ جاھان قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى, سونداي-اق, دىندەردىڭ ادامزات وركەنيەتىندەگى ورنىنا قاتىستى تۇششىمدى پىكىرلەرى كوڭىلگە قونىمدى بولدى.
وسىندايدا مەرەيىڭ ءوسىپ, ماقتانىش سەزىمى بويىڭدى كەرنەپ كەتەدى ەمەس پە. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, بۇكىل الەمنىڭ ءدىني ليدەرلەرى, ساياسي ءىرى قايراتكەرلەر استاناعا جۇگىنىپ, بىزدەن شىندىق پەن تاتۋلىقتىڭ جولىن سۇراپ جاتسا, قالاي قۋانبايسىڭ. مۇنداي جاسامپاز ىستەر كەلەشەگى كەمەل ەلدىڭ عانا قولىنان كەلەدى. ادالدىق ءۇشىن ايتا كەتەيىن, پرەزيدەنتىمىزدىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىنىڭ بيىك ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىم.
